آناتومی ستون فقرات (ستون مهره)

ستون فقرات تکیه گاه محکم بدن است و بار سنگین سر ، دستها و تنه را که تقریبا 3/2 وزن تمام بدن است تحمل می‌کند. نخاع و ریشه‌هایی که از آن جدا می‌شوند طوری در داخل مهره‌ها قرار گرفته‌اند که هنگام حرکات طبیعی ستون فقرات هیچگونه آسیبی نمی‌بینند. به ناحیه پشتی ستون فقرات 12 دنده متصل می‌گردد که مانند دو چنگک از راست و چپ تا دور قلب ، ریه‌ها و قسمتی از اعضای درون شکم را فرا گرفته و آنها را حفاظت می‌کند. ستون فقرات یا ستون مهره یا اسپاین Spine از بیش از سی استخوان کوچک تر به نام مهره Vertebrae تشکیل شده است که روی یکدیگر قرار گرفته اند. در اطراف مهره ها عضلات، لیگامان ها، اعصاب و دیسک بین مهره ای قرار گرفته اند. کل ستون مهره از بالا تا پایین چهار قسمت دارد که در هر کدام از آنها مهره ها نه در امتداد یک خط مستقیم، بلکه به شکل یک قوس هستند. پس ستون مهره از چهار قسمت قوسی شکل تشکیل شده است که عبارتند از :

  • قوس بالایی که در زیر سر قرار گرفته است، قوس گردنی یا سرویکال Cervical بوده و تحدب آن به سمت جلو است این قوس از 7 مهره تشکیل شده است. این مهره ها را از بالا به پایین و از یک تا هفت بصورت C1-C7 نامگذاری میکنند.
  • قوس وسطی را قسمت سینه ای یا توراسیک Thoracic میگویند که تحدب به سمت عقب دارد و از 12 مهره تشکیل شده است. قفسه سینه یا قفسه صدری در اطراف این 12 مهره تشکیل شده است. مهره های سینه ای را از بالا به پایین و از یک تا دوازده بصورت T1-T12 نامگذاری میکنند.
  • قوس پایینی همان قسمت کمری یا لومبار Lumbar است که به سمت جلو تحدب دارد و از 5 مهره تشکیل شده است. این ناحیه وزن تنه را تحمل کرده و کمردرد بیشتر در این محل احساس میشود. مهره های کمری را از بالا به پایین و از یک تا پنج بصورت L1-L5 نامگذاری میکنند.
  • قسمت خاجی یا ساکروم Sacrum که از به هم چسبیدن چند مهره کوچک درست شده است. استخوان خاجی یا ساکروم 5 مهره به هم چسبیده است. این استخوان جزیی از حلقه لگن است پس ستون مهره از طریق مهره های خاجی یا ساکروم به لگن متصل میشود.

ستون مهره ای افراد بالغ از ۲۶ مهره تشکیل شده که به قسمتهای زیر تقسیم می شود:

  • ۷ عدد مهره گردنی در ناحیه گردن .
  • ۱۲ عدد مهره سینه ای که در قسمت پشت حفره قفسه سینه قرار دارد .
  • ۵ عدد مهره کمری که در ناحیه کمر است .
  • ۵ عدد مهره خاجی که با یکدیگر جوش خورده و استخوان خاجی نامیده می شود .

مهره های دنبالچه ای که به یکدیگر جوش خورده و یک یا دو استخوان دنبالچه را به وجود می آورند . پیش از جوش خوردن مهره های خاجی و دنبالجه تعداد کل مهره های ستون مهره ای ۳۳ عدد بوده است . بین هر مهره صفحه هایی از جنس غضروفی – رشته ای به نام دیسک قرار دارد که مفاصلی پر قدرت را به وجود می آورند و امکان حرکتهای مختلف ستون مهره ای را فراهم می سازند . در اثر شرایطی مانند آسیب دیدگی , بیماری و افزایش سن ممکن است دیسک آسیب ببیند . این آسیب دیدگی درد به همراه دارد زیرا دیسک اعصابی را که سوراخ بین مهره ای عبور می کنند , تحریک می کند.

ستون فقرات کمری


ستون فقرات کمری دارای مشخصه‌های اختصاصی زیر است:

 مهره های ستون فقرات کمری در ستون فقرات بیشترین وزن را متحمل میشوند که بزرگترین مهره‌ها در ستون فقرات هستند، بطوری که مهره‌ها در این قسمت قادر به تحمل کل بدن هستند. دو بخش انتهایی لامبار به نام L4-L5 و L5-S1، شامل مهره‌ها و دیسک‌ها، بیش تر وزن را تحمل میکنند و بنابراین بیشترین احتمال آسیب در این قسمت وجود دارد. ستون فقرات کمری در مفصل L5-S1 به استخوان خاجی متصل می‌شود.  این اتصال امکان چرخش را فراهم کرده، بنابراین امکان حرکت لگن و ران‌ها هنگام راه رفتن ایجاد می‌شود. طناب نخاعی از انتهای جمجمه در میان ستون فقرات گسترش یافته و تا T12-L1 جایی که ستون فقرات توراسیک (سینه‌ای) به ستون فقرات کمری می‌رسد ادامه دارد و توسط سه لایه احاطه شده است. در این قسمت رشته‌های عصبی زیادی از طناب نخاعی ایجاد شده و تا پایین‌ترین اندام‌های تحتانی مانند باسن و پاها گسترش می‌یابند. از آن جهت که طناب نخاعی در میان ستون فقرات کمری ادامه پیدا نمی‌کند آسیب به این نقطه به ندرت موجب ایجاد مشکل در سیستم عصبی یا فلج میشود. طناب نخاعی در مهره‌های L1 – L2 به پایان می‌رسد. بافت عصبی که در زیر این بخش گسترش یافته رشته‌های مجزای عصبی هستند که در کل نخاع دم‌اسبی (cauda equine) را ایجاد میکنند.

ساختمان مهره


در تمام مهره ها اجزاء اساسی به استثناء مهره های اول و دوم گردنی شیبه هم هستند لایه خارجی مهره از استخوان متراکم (کورتیکال) تشکیل میشود این نوع استخوان متراکم محکم و قوی است، داخل هر مهره استخوان اسفنجی وجود دارد که ضعیف تر از استخوان متراکم میباشد استخوان اسفنجی شبیه کندوی زنبور عسل است و تولید گلبولهای قرمز و بعضی از انواع گلبولهای سفید را به عهده دارد. هر مهره شامل اجزای مشترک زیر است:

  • جسم مهره: بزرگترین قسمت مهره است که اگر از بالا به آن نگاه کنیم به شکل بیضی است و اگر از کنار به آن نگاه کنیم شبیه ساعت شنی (Hoursglass) است که در دو انتها ضخیم تر و در وسط نازک تر است. جسم مهره از استخوان متراکم قوی پوشیده شده و در داخل آن استخوان اسفنجی است.
  • پایه ها یا پدیکول‌ها: دو زائده کوتاه که از استخوان متراکم محکم ساخته شده و از قسمت پشت بدنه مهره برآمده اند.
  • لامیناها: دو صفحه پهن استخوانی که از پدیکولها به طرفین گسترش یافته و در قسمت وسط به هم وصل میشوند.
  • زوائد: سه نوع زائده وجود دارد.زائده مفصلی، زائده عرضی و زائده خاری.این زوائد محل اتصال رباط ها و تا ندونها هستند. چهار زائده مفصلی هر مهره با زائده های مفصلی مهره های مجاور اتصال یافته و تشکیل مفاصل بین مهرهای یا فاست (Facet) را میدهد. مفاصل بین مهره ای همراه با دیسکهای بین مهره ای در حرکت مهره ها و ستون فقرات نقش دارند.زائده خاری در پشت مهره امتداد یافته و محلی است که دولامینا به هم وصل میشوند و به عنوان بازوئی در حرکت ستون فقرات نقش دارد.
  • صفحه انتهای مهره ها: قسمت فوقانی و تحتانی هر مهره با صفحه ای پوشیده شده به نام صفحه انتهائی (End plate) که دارای ساختمان پیچیده ای است که دیسک بین مهره ای را محافظت میکنند.
  • سوراخ بین مهره ای: پدیکولها شیار کوچکی در قسمت بالا و یک شکاف عمیق در سطح تحتانی دارند و زمانی که مهره ها روی یکدیگر قرار میگیرند شکاف پدیکول مهره بالا با شکاف پدیکول مهره پائین تشکیل سوراخ بین مهره ای را میدهند. این سوراخ چون محل خروج ریشه های عصبی از نخاع به قسمت های دیگر بدن است از اهمیت خاصی برخوردار است.
  • مفاصل بین مهره ای (Facet joint): مفاصل بین مهره ای در قسمت پشت جسم مهره ای قرار دارند و به خم شدن ، پیچ خوردن، خم و راست شدن و حرکت در جهات مختلف ستون فقرات کمک میکند. گرچه این مفاصل به حرکت ستون فقرات کمک میکنند اما حرکات بیش از حد باز شدن و خم شدن را نیز محدود می کنند.
  • دیسک های بین مهره ای: بین هر دو جسم مهره یک بالشتک به نام دیسک بین مهره ای وجود دارد هر دیسک فشار ناگهانی را که در حین حرکت ایجاد میشود تحمل و جذب مینماید و به این وسیله از لغزش مهره ها بر روی همدیگر جلوگیری می کند. دیسک های بین مهره ای بزرگترین ساختمان هائی در بدن هستند که عروق خونی ندارند و از طریق اسمز تغذیه می کنند. هر دیسک از دو قسمت تشکیل شده آنولوس فیبروزیس– نوکلئوس پولیوزیس.

منابع:

دانشنامه رشد، ایران ارتوپد، دکتر سلام، کلینیک فیزیوتراپی برناگر، spine.blogfa.com